Het Jahit Sıtkı Tarancı Museum — het huis van de dichter in de zwarte steen van Diyarbakır

In de historische wijk Sur in Diyarbakır, op een steenworp afstand van de Grote Moskee, staat een basaltwoning met twee verdiepingen, gebouwd in 1733. Binnen deze muren werd in 1910 Jahit Sytky Tarangi geboren — een van de meest verfijnde dichters van de Turkse poëzie uit de twintigste eeuw. Tegenwoordig heet deze plek het Jahit Sytky Tarangi-museum. Het gebouw is sinds 1973 open voor bezoekers en herbergt 152 persoonlijke voorwerpen van de dichter en zijn familie. Het Jahit Sytky Taranci Museum is niet zomaar een huismuseum: het is een model van een traditionele 18e-eeuwse woning uit Diyarbakır, waar de vier vleugels rond een vierkante binnenplaats overeenkwamen met de vier seizoenen, en de architectuur zelf vertelt over het ritme van het leven in deze stad door de eeuwen heen.

Geschiedenis en oorsprong van het Cahit Sıtkı Tarancı Museum

Cahit Sıtkı Tarancı werd op 2 oktober 1910 geboren in Diyarbakır, in de grootste kamer van het zomergedeelte van dit huis – de zogenaamde başoda ('hoofdkamer'). De dichter bracht hier zijn kindertijd en jeugd door en verhuisde daarna naar Istanbul. Hij werd 46 jaar oud en stierf in 1956. Zijn poëzie onderscheidde zich door een bijzondere intimiteit en subtiele lyriek; de bundels met gedichten die tijdens zijn leven en postuum verschenen, vormen een belangrijk hoofdstuk in de geschiedenis van de moderne Turkse literatuur.

Het gebouw zelf werd in 1733 gebouwd — dat wil zeggen dat het op het moment van Tarangis' geboorte al bijna twee eeuwen oud was. Het bouwmateriaal is basalt, waaruit het hele historische Diyarbakır is opgebouwd. Deze zwarte vulkanische steen geeft de hele oude stad een bijzonder grimmig uiterlijk, dat op geen enkele andere Turkse stad lijkt.

Na de dood van de dichter stond het huis leeg en raakte het geleidelijk in verval. In 1973 kocht het Turkse Ministerie van Cultuur het aan. Na restauratiewerkzaamheden werd het huis op 29 oktober 1973 – de dag van de 50e verjaardag van de uitroeping van de Turkse Republiek – geopend als herdenkingsmuseum. De keuze van de datum was symbolisch: de geboortedag van de Republiek werd tegelijkertijd de geboortedag van het museum.

In 2003 onderging het gebouw nog een restauratie. De volgende grootschalige restauratie en vernieuwing van de tentoonstelling vonden plaats in 2011–2012: de werkzaamheden begonnen op 1 mei 2011 en werden afgerond op 1 augustus 2012. Het vernieuwde museum opende op 18 mei 2012 — op de Internationale Museumdag. Het museum herbergt 152 tentoonstellingsstukken: persoonlijke bezittingen van de dichter, huishoudelijke voorwerpen van de familie, documenten en foto's.

Architectuur en bezienswaardigheden

Het museumgebouw is op zichzelf al een monument – een voorbeeld van een traditionele 18e-eeuwse woonhuis in Diyarbakır. Van buitenaf is het onopvallend: donkere basaltmuren, een van de straat afgeschermde binnenplaats, minimale versiering op de gevel. Maar zodra je de binnenplaats betreedt, ontvouwt zich een andere ruimtelijke logica.

Architectuur van de vier seizoenen

Het gebouw bestaat uit vier symmetrische vleugels, gelegen rond een vierkante binnenplaats. Elke vleugel kwam overeen met een bepaald seizoen: de noordelijke werd in de zomer gebruikt, de oostelijke in de lente, de zuidelijke in de winter en de westelijke in de herfst. Dit is niet zomaar een poëtische metafoor: de oriëntatie van de kamers ten opzichte van de zon was zorgvuldig doordacht om in elk seizoen een comfortabel microklimaat te garanderen. Een dergelijk systeem voor de indeling van de woonruimte wordt in de traditionele Turkse architectuur een 'vier-seizoenenhuis' (dört mevsimlik ev) genoemd en is een sprekend voorbeeld van klimaatarchitectuur, lang voordat dit begrip ontstond.

Başoda — de hoofdkamer

In het zomerse (noordelijke) gedeelte op de tweede verdieping bevindt zich de başoda — de hoofdkamer van het huis. Daarvoor bevindt zich een iwan met een dubbele boog — een open galerij, traditioneel voor de Anatolische woonarchitectuur. Juist in de başoda werd de dichter geboren — dit is de ruimste en meest representatieve kamer van het gebouw, die in traditionele huizen bestemd was voor het ontvangen van gasten en belangrijke familiegebeurtenissen.

Keuken, hamam en 14 kamers

De keuken bevindt zich in de noordoostelijke hoek, die is ingericht als een iwan. In de zuidwestelijke hoek bevindt zich de hamam (stoombad). In totaal telt het gebouw 14 kamers van verschillende afmetingen, een voorraadkamer en een toilet. De twee verdiepingen tellende zomervleugel is het meest representatieve deel van het huis: hier zijn de meeste tentoongestelde voorwerpen te vinden en zijn de interieurs uit die tijd nagebouwd.

Tentoonstelling: de bezittingen van de dichter

De 152 voorwerpen in de vitrines en op de planken zijn geen monumentale relikwieën, maar intieme getuigen van het leven: een schrijftafel, boeken, een bril, manuscripten, familiefoto's, kleding en persoonlijke brieven. Het museum creëert bewust de sfeer van een bewoond huis, en niet van een officieel monument. De bezoeker voelt zich een gast, en geen toerist voor een vitrine.

Interessante feiten en legendes

• Cahit Sıtkı Tarancı werd slechts 46 jaar oud (1910–1956). Zijn gedicht "Otuz Beş Yaş" ("Vijfendertig jaar"), geschreven in 1946, wordt beschouwd als een van de bekendste werken uit de moderne Turkse poëzie over leeftijd en tijd.
• Het museum opende op 29 oktober 1973 — precies op de 50e verjaardag van de Turkse Republiek. Dit toeval was bewust gekozen: het literaire erfgoed van Tarancı werd beschouwd als onderdeel van het culturele fundament van het nieuwe land.
• Het gebouw is in 1733 gebouwd – het is dus bijna twee keer zo oud als de dichter zelf en meer dan twee keer zo oud als de Turkse Republiek. Drie eeuwen basaltmuren bewaren lagen van de geschiedenis die ver buiten het lot van één persoon reiken.
• De traditionele indeling van de 'vier seizoenen', met aparte vleugels voor de winter, de lente, de zomer en de herfst, weerspiegelt een klimatologisch doordachte benadering van wonen, die kenmerkend is voor Anatolische steden met scherpe seizoensgebonden temperatuurschommelingen.
• Vlakbij het Tarancı-museum in Diyarbakır staat nog een soortgelijk huismuseum: het Ziya Gökalp Müzesi, gewijd aan de grondlegger van het Turkse nationalisme. Beide gebouwen zijn van basalt, beide dateren uit de 18e eeuw en beide bevinden zich in de wijk Sur.

Hoe er te komen

Het museum bevindt zich in de historische wijk Sur in Diyarbakır, vlakbij de Grote Moskee (Ulu Cami). De luchthaven van Diyarbakır (DIY) ontvangt rechtstreekse vluchten vanuit Istanbul, Ankara en Izmir. Vanaf de luchthaven naar het centrum is het ongeveer 15–20 minuten met de taxi of de stadsbus. De wijk Sur is te voet bereikbaar vanuit het centrum; parkeren bij de basaltpoorten is lastig – u kunt de auto beter in het centrum laten staan en te voet gaan.

Vanuit andere steden in Zuidoost-Anatolië – Gaziantep, Şanlıurfa, Batman – rijden er regelmatig bussen. Het busstation van Diyarbakır is met het centrum verbonden via dolmuşes en minibussen.

Tips voor reizigers

Het museum is geopend van dinsdag tot en met zondag; op maandag is het gesloten. Controleer de openingstijden van tevoren. De toegang is tegen betaling, maar de prijs is symbolisch. Een bezoek duurt 45–60 minuten; als u geïnteresseerd bent in de architectuur van de binnenplaats zelf, kunt u hier meer tijd doorbrengen.

Combineer een bezoek aan het museum met een wandeling door Sur: de Grote Moskee (Ulu Cami), de Behram Paşa-moskee (Behram Paşa Camii) en het Ziya Gökalp-museum (Ziya Gökalp Müzesi) liggen allemaal op loopafstand. De basaltsteegjes van Sur zijn vooral mooi bij zonsondergang, wanneer de zwarte steen een gouden glans krijgt.

Fotograferen in het museum is meestal toegestaan, maar vraag dit voor de zekerheid even na bij het personeel. Als u geïnteresseerd bent in Turkse poëzie, probeer dan voor uw reis enkele gedichten van Tarancı te lezen: de vertaalde gedichten helpen u de ruimte thuis op een andere manier te ervaren. Het Jahit Sıtkı Tarancı Museum is een plek waar de basaltmuren en het lot van de dichter elkaar overlappen en zo een beeld van Diyarbakır creëren dat in geen enkele reisgids te vinden is.